सुनेत्रा पवार यांचा लोकसभेच्या निवडणुकीत पराभव होऊनही राज्यसभेवर जाण्याचा मार्ग सुकर झाल्यामुळे महाराष्ट्राच्या राजकारणात या ना त्या प्रकारे पवार कुटुंबाचेच वर्चस्व असल्याचे एकप्रकारे सिद्ध होते. पवार कुटुंबाचा राजकारणातील इतिहास पहायला गेल्यास तो शरद पवार यांच्या आई-वडिलांपासून सुरू होतो. शरद पवार यांचे वडील गोविंदराव आणि आई शारदाबाई यांच्या ११ मुलापैंकी आठवे सुपुत्र म्हणजे शरद पवार होय. शरद पवार यांना सहा भाऊ तर चार बहिणी आहेत. या सगळ्याच भावंडानी आपापल्या क्षेत्रात चांगली कामगिरी करत महाराष्ट्राच्या राजकीय-सामाजिक जीवनात प्रभाव टाकला आहे. स्वत: ८२ वर्षीय शरद पवार हे महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री आणि केंद्रीय मंत्रीही राहिले आहेत. पवार कुटुंबातील या ११ भावंडांमध्ये सर्वाधिक चर्चेत असलेले आणि प्रभाव टाकणारे व्यक्तिमत्त्व त्यांचेच ठरले आहे.
शरद पवार यांच्या आई शारदाबाई या ‘शेतकरी कामगार पक्षा’च्या सक्रिय कार्यकर्त्या होत्या. त्यामुळे आपल्या आईकडूनच सक्रिय राजकारणाचे धडे शरद पवार यांना अगदी लहान वयापासूनच मिळाले. घरी असे राजकीय वातावरण असल्यामुळे शरद पवार यांची जडणघडण त्या दृष्टीने आपोआपच होत गेली. १९३८ साली शारदाबाई पुणे लोकल बोर्डाच्या निवडणुकीमध्ये बिनविरोध निवडून आल्या. त्या काळी पुण्यात राजकारणात सक्रिय असलेल्या मोजक्या महिलांपैकी त्या एक होत्या. कठोर परिश्रम आणि जनहितासाठी कामे करण्याचे बाळकडू आपल्याला आईकडूनच मिळाले असल्याचे शरद पवार यांनी अनेकदा म्हटले आहे. शरद पवार यांचे ज्येष्ठ बंधू वसंतराव पवार हे पुणे जिल्ह्यातील प्रतिष्ठित वकील होते. त्यांची जमिनीच्या वादातून गोळ्या झाडून हत्या करण्यात आली होती.
वसंतराव यांच्याबरोबरच शरद पवार यांचे आणखी तीन ज्येष्ठ बंधू म्हणजेच दिनकरराव पवार, अनंतरराव पवार (उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांचे वडील), आणि माधवराव पवार आता हयात नाहीत. सूर्यकांत पवार हे वास्तुविशारद असून ते रिअल इस्टेट क्षेत्रात कार्यरत आहेत. त्यांच्यानंतर सरला जगताप आणि सरोज पाटील या दोन बहिणी आहेत. सरोज पाटील या शेतकरी कामगार पक्षाचे दिवंगत ज्येष्ठ नेते एन. डी. पाटील यांच्या पत्नी आहेत. शरद पवार आणि एन. डी. पाटील यांचे आपापसात राजकीय मतभेद असले तरीही त्यांनी राजकारण आणि समाजकारणातले मुद्दे कधी घराच्या आत येऊ दिले नाहीत. त्यानंतर मीना जगधाने, भाऊ प्रतापराव पवार आणि नीला सासणे अशी लहान भावंडे शरद पवार यांना लाभली. यातील प्रताप पवार हे ‘सकाळ माध्यम समूहा’चे अध्यक्ष असून महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे विश्वस्त आहेत.
शरद पवार यांचे राजकीय वारस कोण?
राजकारणातील पवार कुटुंबीयांची दुसरी फळी एकमेकांसोबत एकनिष्ठ राहिली असली तरीही तिसऱ्या फळीमध्ये मात्र मतभेद दिसून येत आहेत. शरद पवार यांचे बंधू अनंतराव पवार यांचे सुपुत्र अजित पवार आणि शरद पवार यांच्या नेतृत्वातील दोन राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष तयार झाले आहेत. १९९१ पासून महाराष्ट्राच्या राजकारणात उतरलेले अजित पवार हे १९९९ पासून बराच काळ उपमुख्यमंत्रिपदावर राहिले आहेत. वयाच्या चाळिसीपासूनच राज्याच्या राजकारणात उपमुख्यमंत्री म्हणून राहिलेल्या अजित पवार यांनी सिंचन, ग्रामीण विकास, जलसंपदा आणि वित्त यांसारखी खाती सांभाळली आहेत. त्यामुळे बारामती आणि राज्याच्या राजकारणामध्ये अजित पवार यांचा वावरही पुरेसा प्रभावी आहे.
शरद पवार यांच्या कन्या सुप्रिया सुळे यांचा राजकारणात प्रवेश होईपर्यंत अजित पवार हेच शरद पवार यांचे राजकीय वारस असतील असे मानले जात होते. मात्र, सुप्रिया सुळे यांनी २००९ साली पहिल्यांदा लोकसभेची निवडणूक लढवल्यानंतर या मुद्द्यावरून पहिल्यांदाच साशंकतेचे वातावरण निर्माण झाले. त्यानंतर अजित पवार यांच्या एकहाती वर्चस्वाला धक्का देणारा पवार कुटुंबातील आणखी एक सदस्य म्हणजे रोहित पवार होय. २०१९ च्या विधानसभेच्या निवडणुकीमध्ये कर्जत जामखेड मतदारसंघातून निवडून आलेल्या रोहित पवार यांच्याकडेही शरद पवार यांचा राजकीय वारस म्हणून पाहिले जाऊ लागले. रोहित पवार हे शरद पवार यांचे ज्येष्ठ बंधू दिनकरराव पवार यांचे सुपुत्र आहेत. २०१९ च्या विधानसभा निवडणुकीच्या काही आठवडे आधी अजित पवार आणि शरद पवार यांना मनी लाँड्रिंग प्रकरणात सक्तवसुली संचालनालयाची (ईडी) नोटीस आली. त्यानंतर अजित पवार यांनी आमदारकीचा राजीनामा देत काही काळ अज्ञातवासात जाणे पसंत केले होते.
