संयुक्त राष्ट्रांच्या नेतृत्वाखालील यावर्षीची हवामान शिखर परिषद, COP 29 (29वी परिषद), अझरबैजानची राजधानी बाकू येथे 11 नोव्हेंबर रोजी सुरू झाली आणि या महिन्याच्या 22 तारखेपर्यंत ही परिषद सुरू असेल. यामध्ये 200 देशांच्या प्रतिनिधींनी हजेरी लावलेली आहे. यात ग्लोबल वॉर्मिंग मर्यादित करण्यासाठी प्रत्येक देशाच्या उद्दिष्टांच्या तुलनेत हरितगृह वायू उत्सर्जन कमी करण्याच्या प्रगतीचा आढावा घेण्यात येईल. सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे या बैठकीत हवामान आणि त्यावरील वित्त व्यवस्थापनावर चर्चा होईल.
या परिषदेच्या निमित्तानं संयुक्त राष्ट्र सरचिटणीस अँटोनियो गुटेरेस, यांनी दिलेल्या व्हिडिओ संदेशात “उत्सर्जन कमी करणं ही अमूर्त कल्पना नाही,” असं म्हटलय. “वाढतं उत्सर्जन आणि वाढत्या वारंवार होणाऱ्या आणि तीव्र हवामान आपत्ती यांच्यात थेट संबंध आहे, यातून समुद्राचं तापमान वाढतं राक्षसी चक्रीवादळं निर्माण होतात; विक्रमी उष्णतेमुळे जंगलांचं ‘टिंडरबॉक्स’मध्ये आणि शहरांचx ‘सौना’मध्ये रूपांतर होत आहे; विक्रमी पावसामुळे बायबलमध्ये सांगितल्याप्रमाणे पूर येतात. आलं अस्तित्वच संपलय की काय अशी यातून शंका येते.
भारत आणि चीन या सर्वाधिक लोकसंख्या असलेल्या देशांचे नेते या बैठकीला उपस्थित नाहीत. त्यामुळे फारसं काही साध्य होईल असं वाटत नाही. उपस्थित असलेल्या सर्वात उल्लेखनीय नेत्यांपैकी एक म्हणजे इंग्लंडचे पंतप्रधान केयर स्टारमर. त्यांनी 2035 पर्यंत 1990 च्या पातळीवर 81% उत्सर्जन कमी करण्याचं लक्ष्य जाहीर केलय. तापमानवाढ 1.5 अंश सेल्सिअस पर्यंत मर्यादित ठेवण्याच्या पॅरिस कराराच्या उद्दिष्टाशी हे सुसंगत आहे.
कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यासाठी विविध देशांमध्ये जबाबदारीचं वाटप कसं होईल. गरीब देशांना कमी-कार्बन अर्थव्यवस्थेकडे वळवण्यासाठी हवामान विधेयकाच्या पातळीवर कोणते देश खर्चाचा मोठा वाटा उचलतील याविषयी बाकूमध्ये पुन्हा वाद होईल. पर्यावरण रक्षणासाठी जगात वार्षिक 100 अब्ज डॉलर ते 1.3 ट्रिलियन डॉलर पर्यंत खर्चाची गरज आहे. G77 आणि यासंदर्भात वाटाघाटी करणाऱ्या गटाने – ज्यामध्ये जगातील अनेक विकसनशील देशांचा समावेश आहे – त्यांनी प्रथमच 1.3 ट्रिलियन डॉलर वार्षिक हवामान खर्चाची एकत्रित मागणी पुढे केली आहे. भारतानंही यामध्ये सहकार्याची भूमिका घेतली आहे.
जागतिक विषमता वाढत असताना हवामान खर्च वाढवण्याच्या अनेक नाविन्यपूर्ण मार्गांवर चर्चा केली जाते. यामध्ये उच्च-कार्बन उत्सर्जनावर कर आकारणे, खासगी जेट ते गॅस उत्खननापर्यंतच्या गोष्टींचा यामध्ये समावेश असावा. रशियानं युक्रेनवर आक्रमण केल्यानंतर प्रचंड नफा कमावणाऱ्या तेल कंपन्यांना कर आकारणीचे इतर सूचित लक्ष्य आहेत. ते कितपत व्यावहारिक आहेत आणि त्यांची अंमलबजावणी कशी करता येईल, असे प्रश्नही उपस्थित होत आहेत. वादाचे आणखी एक क्षेत्र म्हणजे कार्बन क्रेडिट्स आणि नियामक यंत्रणेचे स्वरूप.
येथे एक गोष्ट नमूद केली पाहिजे ती म्हणजे इंग्लंडचे माजी पंतप्रधान गॉर्डन ब्राउन यांच्या नेतृत्वाखालील जागतिक नेत्यांच्या गटानं एक खुलं पत्र लिहून पेट्रोस्टेट्सच्या पर्स स्ट्रिंग सैल केल्याबद्दल किमान 25 अब्ज डॉलर शुल्क आकारण्याची मागणी केली होती. जागतिक बँक, आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी आणि इतर विकास बँकांना असुरक्षित देशांना मदत करण्यासाठी तयार करण्यासाठी सुधारणा करण्याच्या सूचनांचा समावेशही त्यामध्ये आहे. पुढील COP नोव्हेंबर 2025 मध्ये बेलेम, ब्राझील येथे आयोजित केली जाईल आणि आशा आहे की, अशा उपायांवर चर्चा करण्यासाठी आणि करार होण्यासाठी एक व्यासपीठ मिळेल.
